Hvað er opinn aðgangur (Open Access, OA)?

Opið aðgengi (Open Access, OA) er nýtt útgáfuform. Upphaf þess má rekja til ráðstefnu sem haldin var í Búdapest í desember 2001. Þar var opinn aðgangur skilgreindur sem „aðgangur án endurgjalds á Interneti til að lesa, hlaða niður, afrita, dreifa, prenta, leita í eða tengja við heildartexta greina og leyfi til að nota textann löglega en án fjárhagslegra, tæknilegra eða lagalegra hindrana“. Eina skilyrði afritunar og dreifingar efnis í opnum aðgangi er að vitnað sé rétt í höfundinn og hann viðurkenndur sem slíkur.

Recent Submissions

  • Open Access to research articles published in Iceland in 2013

    Solveig Thorsteinsdottir; Landspitali University Hospital Iceland (Sciecom Info, 2014-05)
  • Opið aðgengi er framtíðin.

    Hávar Sigurjónsson; Læknablaðið (Læknafélag Íslands, Læknafélag Reykjavíkur, 2014-02)
  • Scholarly publishing at Landspitalinn the National University Hospital of Iceland

    Thorsteinsdottir, Solveig; Landspitali (Svenskt resurscentrum för vetenskaplig kommunikation, 2011-05)
    Vísindastarf hefur aukist um 900% á Íslandi á tímabilinu 1994 – 2008. Rannsóknir og vísindi á heilbrigðissviði er um 58% af vísindum á Íslandi og er Landspítalinn þar framarlega. Mælingar sýna að í samanburði við aðrar þjóðir er Ísland í efstu sætunum hvað snertir fjölda tilvísana í birtar ritrýndar greinar í heilbrigðistímaritum. Aukning á birtingu erlendra ritrýndra greina frá Landspítalanum hefur verið 52% á tímabilinu 2001-2009. Fjöldi vísindamanna sem birtu ritrýndar erlendar greinar árið 2009 frá Landspítalanum var um 190 vísindamenn. Helstu erlendu samstarfsaðilar Landspítalans í greinaskrifum eru Svíþjóð, Bandaríkin og Bretland. Á fjögurra ára tímabili 2007 – 2010 voru 70% samstarfsaðilar vísindamanna frá Landspítalanum erlendir. Starfsumhverfi vísindamanna er mikilvægt og skiptir miklu að hafa greiðan aðgang að upplýsingum. Á síðustu þremur árum hefur niðurskurður verið mikill á Heilbrigðisvísindabókasafni LSH. Vísindatímarit eru mikilvægasti hluti safnkostsins en á þessu tímabili hefur hann verið skorinn niður um 25%. Þessi niðurskurður ásamt fækkun starfsfólks á LSH og sú hætta að ungir læknar sem hafa lokið námi erlendis skili sér ekki til starfa á Landspítalanum gæti haft áhrif á vísindavirknina hjá LSH á komandi árum.
  • Opinn aðgangur að vísindaþekkingu

    Njörður Sigurjónsson (365 prentmiðlar, 2010-04-09)
    Aðgangur almennings að vísindaþekkingu og nýjustu niðurstöðum rannsókna er mjög takmarkaður og þarf að greiða þarf háar fjárhæðir fyrir einstakar greinar eða tímarit sem geyma þessa þekkingu. Sem dæmi má taka að ef ég eða nákominn ættingi greinist með krabbamein, þarf ég að greiða hundruð dollara fyrir aðgang að vefsíðum sem geyma nýjustu rannsóknir vísindamanna á sjúkdómnum. Opinn aðgangur er hugtak sem merkir að útgefið efni sem er afrakstur vísindastarfs, og oftar en ekki er kostað af opinberu fé, háskólunum eða samkeppnissjóðum, er aðgengilegt öllum á rafrænu formi. Yfirleitt er um að ræða ritrýndar greinar ritaðar af háskólamenntuðum fræðimönnum sem þiggja laun eða styrki til þess að stunda rannsóknir sínar og fræðistörf, en síðan þarf að greiða sérstaklega fyrir að fá að lesa greinarnar í alþjóðlegum tímaritum. Með opnum aðgangi er reynt að tryggja að almenningur þurfi ekki að greiða þriðja aðila eða „aftur“ fyrir vinnuna.
  • OA mandates and the Nordic countries

    Thorsteinsdottir, Solveig (Svenskt resurscentrum för vetenskaplig kommunikation, 2010)
    Bókasöfn sinna varðveislu og miðlun efnisins sem er í opnum aðgangi. Mörg bókasöfn hafa sett á fót varðveislusöfn (repository) sem hýsa vísindalegar greinar og miðla því efni í opnum aðgangi á Netinu. Tvö varðveislusöfn eru starfrækt á Íslandi, en þau eru Hirslan, varðveislusafn Landspítalans sem opnaði 2006 og Skemman sem opnaði 2008 og er varðveislusafn Háskóla Íslands, Háskólans á Akureyri, Háskólans á Bifröst og Listaháskóla Íslands. Höfundar hafa í takmörkuðum mæli nýtt sér að vista vísindagreinar í íslenskum varðveislusöfnunum. Víða erlendis hefur þess verið krafist af höfundum að þeir visti vísindagreinar sínar í slíkum söfnum og gera um leið vísindagreinar aðgengilegar á Netinu í opnum aðgangi. Hvorki íslenskir háskólar né RANNÍS hafa krafist þess. Talið er að árangur í vistun greina í varðveislusöfn náist aðeins sé þess krafist af höfundum.
  • Starting an open access journal in Iceland

    Watson, Ian (Svenskt resurscentrum för vetenskaplig kommunikation, 2009)
    Tímarit um félagsvísindi er eitt fyrsta tímarit í opnum aðgang á Íslandi og það fyrsta sem notar Open Journal Systems hugbúnaðinn. Greinin segir frá þeim lærdómi sem dreginn hefur verið af fyrstu þremur árunum í útgáfu tímaritsins og fjallar meðal annars um fjármögnun, mannauðsmál, ritrýni, prentun, form tilvísana, og framtíð opins aðgangs á Íslandi.
  • The University of Iceland joins Skemman

    Agnarsdottir, Aslaug (Svenskt resurscentrum för vetenskaplig kommunikation, 2009)
    Skemman (http://www.skemman.is) er rafrænt gagnasafn Háskóla Íslands, Háskólans á Akureyri, Háskólans á Bifröst og Listaháskóla Íslands. Það var upphaflega stofnað af Bókasafni Háskólans á Akureyri 2002 en er nú hýst hjá Landsbókasafni Íslands – Háskólabókasafni. Í safninu eru geymd lokaverkefni nemenda og vonir standa til að rannsóknarit starfsmanna verði einnig hýst þar í framtíðinni. Á fundi háskólaráðs Háskóla Íslands í febrúar 2008 var tillaga frá samstarfsnefnd Háskóla Íslands og Landsbókasafns um rafræn skil og varðveislu lokaritgerða nemenda samþykkt einróma. Landsbókasafn ákvað síðan að safna ritgerðum frá og með haustinu 2008. Nú hafa 1759 nemendur HÍ vistað ritgerðir sínar í Skemmunni. Nemendur hafa val um opið eða lokað aðgengi í Skemmunni og flestir velja opið aðgengi. Þó hafa það verið talsverð vonbrigði að nokkuð margir kjósa lokað aðgengi.
  • Hljóðlát bylting : aukinn aðgangur Íslendinga að vísindaefni

    Guðrún Tryggvadóttir; Sólveig Þorsteinsdóttir (Skýrslutæknifélag Íslands, 2008-11-01)
    Þróun á sviði upplýsingatækni síðastliðin fimmtán ár hefur umbylt starfsemi bókasafna og upplýsingamiðstöðva og þeirra sem þar starfa. Umbyltingarinnar sér einkum stað í aukinni hagræðingu ýmissa verkþátta, betri nýtingu á fjármagni og stórbættu aðgengi notenda að upplýsingum um safnkost og að honum. Hérlendis á það einkum við um vísindatímarit á fjölmörgum fræðasviðum. Það má ekki síst þakka verkefninu um Landsaðgang að rafrænum gagnasöfnum og tímaritum. Landsaðgangurinn hófst þann 23. apríl 1999 þegar opnað var fyrir aðgang þjóðarinnar að alfræðiritinu Britannica. „Hvar.is er vefur landsaðgangs að rafrænum gagnasöfnum og tímaritum. Aðgangurinn er opinn og endurgjaldslaus hjá notendum á Íslandi sem eru tengdir íslenskum netveitum þar sem hið opinbera, bókasöfn, stofnanir og fyrirtæki hafa þegar greitt fyrir áskriftirnar”1. Aðgangur heillar þjóðar að upplýsingum með þessum hætti er einsdæmi í heiminum. Hvatann að verkefninu má rekja til málþings sem Félag bókavarða í rannsóknarbókasöfnum stóð fyrir árið 1997 undir yfirskriftinni, „Upplýsingar á Interneti, málþing um aðgang atvinnulífs og vísindasamfélags að upplýsingum og upplýsingastefnu ríkisstjórnarinnar frá 1996, Framtíðarsýn ríkisstjórnar Íslands um upplýsingasamfélagið.“
  • Two Icelandic open repositories

    Agnarsdottir, Aslaug; Sverrisdottir, Ingibjorg; Thorsteinsdottir, Solveig (Svenskt resurscentrum för vetenskaplig kommunikation, 2008)
    In Iceland there are now two Open Access repositories, Hirslan and Skemman. Skemman is developing into a cooperative project of the universities in Iceland, mostly housing dissertations and theses at the moment, and Hirslan is a subject based repository for medical and health science information and an institutional repository for Landspitali University Hospital. Both repositories use DSpace software, are listed in DOAR and ROAR and are searchable through Google Scholar. The material of both repositories is also linked to records in Gegnir, the union catalogue of Icelandic libraries
  • Open Access in Iceland : state-of-the-art report

    Thorsteinsdottir, Solveig; Medical and Health Information Centre, Landspitali University Hospital, Iceland (Svenskt resurscentrum för vetenskaplig kommunikation, 2008)
    Opið aðgengi (OA) er svar vísindasamfélagsins við mjög háu verði á útgefnum vísindagreinum. Bókasöfnin eru greiðendur að þessu efni í flestum tilfellum og þess vegna hafa þau beitt sér fyrir OA. Íslenska ríkisstjórnin hefur þrívegis með stefnum sínum um upplýsingamál kveðið á um að OA eigi að vera að því efni sem birtist og hefur verið kostað af opinberu fé. Ríkið hefur ekki enn gengið svo langt að skilyrða vísindamenn til að birta vísindagreinar kostaðar af opinberu fé í OA. Ísland hefur skrifað undir sameiginlega viljayfirlýsingu með OECD þjóðunum varðandi OA. Hinsvegar hefur hvorki ríkið, háskólar né vísindafélög skrifað undir Budapest eða Berlinar viljayfirlýsinguna um OA eins og flestar þjóðir hins vestræna heims hafa gert. Háskólar og rannsóknabókasöfn víða um heim hafa opnað varðveislusöfn sem hýsa og veita OA að vísindaskrifum vísindamanna viðkomandi stofnunar. Tilgangurinn er meðal annars að gefa vísindamönnum tækifæri til þess að birta vísindagreinar í völdum tímaritum sem geta verið í lokuðum aðgangi og jafnframt í varðveislusöfnum sinnar stofnunar sem veitir OA að vísindaskrifum. Á Íslandi eru tvö varveislusöfn. Skemman sem hýsir og veitir aðgang að doktors- og mastersritgerðum nemenda Háskola Íslands, Háskólans á Akureyri og Kennaraháskóla Íslands. Hins vegar er Hirslan á vegum bókasafns Landspítalans sem veitir aðgang að vísindagreinum starfsmanna Landspítalans.
  • Opinn aðgangur að vísindagreinum

    Sólveig Þorsteinsdóttir (Árvakur, 2008-11-16)
    ÞORKELL Jóhannesson skrifaði ágæta grein um greiðslu höfunda fyrir opinn aðgang að vísindagreinum sínum í Morgunblaðið 29. október. Það er rétt að skýra nokkra þætti sem þar koma fram. Ýmsir háskólar og vísindafélög í Evrópu og Bandaríkjunum hafa núna skilyrt að vísindagreinar sem eru afrakstur rannsókna styrktra af viðkomandi aðilum, séu birtar í opnum aðgangi. Til þess eru notaðar tvær leiðir, kallaðar gullna leiðin og græna leiðin. Evrópusambandið hefur samþykkt sambærileg skilyrði varðandi styrki sem það veitir vísindamönnum en til þess að greiða fyrir opnu aðgengi er á döfinni að endurgreiða höfundum birtingarkostnað ef höfundur velur gullnu leiðina, sjá nánar áhttp://tinyurl.com/5pe9mz. Gullna leiðin: (open access publishing): Greinin er gefin út í opnum aðgangi. Kostnaður við birtingu er í flestum tilfellum greiddur af aðilum sem styrktu rannsóknina sem hluti af rannsóknarkostnaði, eða að höfundar greiða kostnaðinn beint. Útgefendur sem bjóða upp á þennan möguleika eru annars vegar útgefendur tímarita í opnu aðgengi, t.d. BioMed Central og hins vegar hefðbundnir útgefendur sem bjóða höfundum upp á að geta birt grein sína í opnu aðgengi, t.d. Springer.
  • Opinn aðgangur að fræðigreinum

    Ian Watson (Árvakur, 2008-10-15)
    HEFUR þú einhvern tíma gúglað eitthvað á netinu og fundið fræðigrein um nákvæmlega það sem þú varst að leita að – en því miður er fræðigreinin læst og þú getur ekki lesið hana nema þú sért með áskrift eða borgir fyrir hana? Því miður hafa margir lent í þessu en tímarnir eru smám saman að breytast og lokaður aðgangur verður sjaldgæfari með degi hverjum. Á netinu er opinn aðgangur að æ fleiri tímaritum og greinar þeirra öllum aðgengilegar án endurgjalds. Öflug alþjóðleg hreyfing fræðimanna og bókasafnsfræðinga hefur breytt útgáfulandslaginu griðarlega á síðustu fimm til tíu árum (sjá www.earlham.edu/~peters/fos) og í dag, þriðjudaginn 14. október, er alþjóðlegur dagur opins aðgangs (sjá openaccessday.org).
  • Aðgangur að rannsóknarniðurstöðum : opinn eða gegn gjaldi?

    Áslaug Agnarsdóttir (Árvakur, 2008-10-20)
    Á ÍSLANDI eru sjö háskólar þar sem stundaðar eru vísindalegar rannsóknir. Flestar rannsóknirnar eru kostaðar að öllu eða einhverju leyti af almannafé, annað hvort með launagreiðslum til þeirra sem hafa rannsóknarskyldu eða með fé sem sækja má um í sjóði sem kostaðir eru af ríkinu. Rannsóknir eru vitaskuld einnig stundaðar utan háskólasamfélagsins, á vegum fyrirtækja og stofnana. Það er eðli rannsókna að þær leiða til einhverra niðurstaðna. Niðurstöðurnar eru oftast birtar í fyllingu tímans, annaðhvort í bók eða í ritrýndu tímariti. Ef rannsóknarniðurstöður eru birtar í rafrænu tímariti á netinu getur verið um tvenns konar aðgang að ræða. Hann getur ýmist verið ókeypis og opinn öllum eða seldur, og þá oft á háu verði.
  • Opið aðgengi og rafræn geymslusöfn vísindagreina

    Sólveig Þorsteinsdóttir (Læknafélag Íslands, Læknafélag Reykjavíkur, 2005-03-01)
    Opið aðgengi (Open Access, OA) er nýtt útgáfuform. Grundvallarhugmynd OA-útgáfu er sú að allir hafi aðgang að vísindaniðurstöðum kostuðum af opinberu fé og er tilgangurinn að hraða framþróun í vísindum. Open Archives Initiative (OAI) eru opin rafræn geymslusöfn. Opið aðgengi að vísindagreinum er svar vísinda-samfélagsins og bókasafna við þeim gífurlega kostnaði sem bókasöfn og fræðimenn hafa þurft að leggja af mörkum til að fá aðgang að tímaritum. Hugmyndin um OA og OAI var skjalfest árið 2001 í Búdapest og samþykkt var yfirlýsing um að hrinda henni í framkvæmd (1).